Rơm rạ không còn là phế phẩm

Mỗi mùa thu hoạch lúa đi qua, trên các cánh đồng ở Hà Tĩnh lại xuất hiện lượng lớn rơm rạ còn sót lại. Trước đây, để nhanh chóng giải phóng đất cho vụ sản xuất tiếp theo, nhiều nông dân chọn đốt bỏ rơm rạ ngay tại đồng ruộng. Tuy nhiên, thói quen này không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn làm thất thoát nguồn dinh dưỡng quý giá cho đất canh tác.

Nhằm thay đổi tập quán sản xuất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững, Trung tâm Khoa học công nghệ và Chuyển đổi số Hà Tĩnh (Sở KH-CN) Hà Tĩnh đã triển khai dự án “Xây dựng mô hình xử lý phụ phẩm sau thu hoạch trên đồng ruộng trong sản xuất lúa tại Hà Tĩnh”. Mô hình áp dụng thử nghiệm trong năm 2025 với gần 180 hộ dân xã Thạch Xuân tham gia trên diện tích hơn 50ha/vụ.

Chị Lương Thị Nhung, thôn Phúc Điền, xã Thạch Xuân cho biết, sau khi thu hoạch lúa vụ xuân, gia đình chị bắt đầu sử dụng chế phẩm sinh học BIO-RA để xử lý gốc rạ ngay trên ruộng. Áp dụng kỹ thuật này không chỉ hạn chế tình trạng đốt rơm rạ, ô nhiễm khói bụi mà còn giảm đáng kể chi phí đầu tư sản xuất lúa. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón hóa học, người dân có thể tận dụng nguồn phân hữu cơ được tạo ra từ chính lượng rơm rạ sau thu hoạch.

“Sau vụ xuân 2025, vụ hè thu năm 2025 và vụ xuân 2026 chúng tôi tiếp tục đưa chế phẩm vi sinh vào xử lý rơm rạ. Đây là giải pháp rất hữu hiệu giúp đẩy nhanh lịch thời vụ”, chị Nhung nói.

Trước khi triển khai dự án tại Thạch Xuân, các nhà khoa học của Trung tâm Khoa học công nghệ và Chuyển đổi số Hà Tĩnh đã nghiên cứu, sản xuất thành công chế phẩm BIO-RA có khả năng phân hủy nhanh gốc rạ ngay tại ruộng mà không cần cắt bỏ trước.

Trong chế phẩm BIO-RA có chứa các chủng vi sinh vật có khả năng phân giải cellulose mạnh, khi được bổ sung xuống ruộng trong điều kiện đủ độ ẩm, các vi sinh vật này phát triển nhanh, thúc đẩy quá trình phân hủy thân, gốc rạ và các hợp chất hữu cơ còn sót lại sau thu hoạch.

Thông thường, nếu để phân hủy tự nhiên, rơm rạ ngoài đồng cần nhiều thời gian để mục hoàn toàn, quá trình này dễ phát sinh hiện tượng yếm khí, gây nghẹt rễ, vàng lá đầu vụ, ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây lúa. Khi sử dụng BIO-RA kết hợp đưa nước vào ruộng và cày lật gốc rạ, chỉ sau khoảng 7 - 10 ngày, rơm rạ đã mềm và phân hủy đáng kể. BIO-RA không chỉ thúc đẩy quá trình phân giải hữu cơ, chế phẩm còn bổ sung hệ vi sinh vật có lợi, góp phần hạn chế sự phát triển một số loại nấm bệnh thường xuất hiện trong quá trình phân hủy tự nhiên của rơm rạ.

Giải pháp tối ưu bảo vệ môi trường

Bình quân mỗi năm Hà Tĩnh sản xuất hơn 59.000ha lúa vụ xuân và gần 45.000ha lúa vụ hè thu. Ước tính sau mỗi mùa vụ, có khoảng 40 - 50% rơm rạ bị đốt bỏ để kịp thời sản xuất vụ tiếp theo. Không chỉ gây khói bụi, việc đốt rơm rạ còn làm thất thoát nguồn dinh dưỡng rất lớn.

Theo Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI), trong 1 tấn rơm chứa 5 - 8kg đạm, 1,2kg lân, 20kg kali, 40kg silic và 400kg carbon. Trong khi đó, khi đốt 1 tấn rơm ngoài đồng sẽ khiến 400kg carbon bay vào không khí, gần như toàn bộ lượng đạm, lân, kali có trong rơm rạ bị mất, silic bị đun nóng nên cây lúa không hấp thụ được.

Đặc biệt, việc đốt rơm rạ ảnh hưởng rất lớn đến không khí, môi trường, thậm chí khói bụi còn tiềm ẩn nguy cơ gây tai nạn giao thông.

“Việc ứng dụng công nghệ sinh học trong xử lý rơm rạ sau thu hoạch đang cho thấy hiệu quả tích cực cả về môi trường lẫn hiệu quả sản xuất. Đây là một trong những giải pháp công nghệ triển vọng, bám sát định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, giảm phát thải của Trung ương và tỉnh Hà Tĩnh”, ông Nguyễn Thanh Hải, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh đánh giá.

Trong khuôn khổ dự án, năm 2025 tổng diện tích áp dụng công nghệ vi sinh xử lý rơm rạ sau thu hoạch triển khai trên diện tích hơn 300ha, thu hút trên 600 hộ dân thuộc các xã Đức Thịnh, Thạch Xuân và Kỳ Anh tham gia.

Thời gian tới, ngành khoa học công nghệ, nông nghiệp và các địa phương tại Hà Tĩnh sẽ tiếp tục tuyên truyền, tập huấn và thực hành tại ruộng tiến bộ kỹ thuật này nhằm giúp nông dân nắm vững quy trình ngâm ủ để nhân rộng mô hình. Hà Tĩnh cũng cần xây dựng chính sách trợ giá chế phẩm sinh học để khuyến khích bà con từ bỏ thói quen đốt rơm rạ trên đồng ruộng. Đồng thời gắn giải pháp này với chủ trương tích tụ ruộng đất, tạo cánh đồng lớn để cơ giới hóa đồng bộ, tạo điều kiện cho việc sử dụng chế phẩm sinh học đạt hiệu quả cao nhất.